AI in de school vraagt om regie

---

TLDR

• AI is de school al binnengekomen, meestal ongemerkt en vrijwel altijd zonder gezamenlijke afspraken.
• AI is geen extra thema bovenop de stapel. Het raakt burgerschap, basisvaardigheden en digitale geletterdheid waar scholen al mee bezig zijn.
• Regie nemen betekent drie vragen beantwoorden: waar sta je voor, wat spreek je af, en hoe laat je die afspraken leven?

Onlangs ontving interim-directeur Laurens een mail van een ouder die de verhoudingen op scherp zette. De toon was formeel en de zinnen nogal juridisch geformuleerd voor een basisschoolkwestie. ChatGPT had van een bezorgde vraag een kille aanklacht gemaakt. Diezelfde week waren leerkrachten het oneens over een leerling die AI had gebruikt bij zijn werkstuk. Was dat slim leren? Hulp zoeken? Of valsspelen? Ook leraren zijn met AI bezig. De ene leerkracht gaat eerder naar huis omdat AI hem sneller door de voorbereiding helpt. De ander maakt een kleurplaat van de klassenfoto met AI.

AI is de school al binnengekomen. Soms ongemerkt, en vrijwel altijd zonder gezamenlijke afspraken. Dat is lastig, want scholen zijn dagelijks druk met het bieden van goed onderwijs, het organiseren van alles wat nodig is om de school soepel en veilig te laten draaien en prangende thema’s zoals burgerschap en taalonderwijs. Nu voelt het alsof AI daarbovenop komt. Scholen en de medewerkers daarbinnen reageren verschillend op AI. Er wordt geëxperimenteerd, maar ook afgewacht en gerekt (liefst tot het pensioen). Zonder gezamenlijke lijn ontstaat een lappendeken van individuele keuzes. AI vraagt om leiderschap. Om een helder antwoord op drie vragen: waar sta je voor, wat spreek je af en hoe laat je die afspraken leven (Freriks & Galenkamp, 2025)? Maar waarom is dat urgenter dan de thema’s waar scholen al mee bezig zijn?

Klik om te vergroten

Waarom nu?

Het is een misvatting dat AI een extra thema is dat bovenop de stapel komt. Het raakt aan de thema’s waar scholen al mee bezig zijn, in positieve én negatieve zin. Neem burgerschap. AI maakt vragen concreet die er altijd al waren: mag je alles geloven wat je online leest? Hoe weet je of iets klopt? Dat zijn burgerschapsvragen die nu nóg urgenter worden.

Of neem basisvaardigheden. Veel leerkrachten willen meer differentiëren bij rekenen en taal, maar komen er niet aan toe. Met AI kan een leerkracht een reeks oefenvragen maken op verschillende niveaus, afgestemd op wat leerlingen nodig hebben. In een recente trial onder leerkrachten in het PO waren degenen die AI gebruikten bij lesvoorbereiding 31% minder tijd kwijt, zonder dat de onderzoekers een verschil in leskwaliteit waarnamen (Roy et al., 2024). Eén onderzoek, maar een veelbelovende richting in tijden van hoge werkdruk en personeelstekort.

Neem ten slotte digitale geletterdheid. Op veel scholen leeft het idee dat je eerst digitale vaardigheden op orde moet hebben voor je met AI aan de slag gaat. Maar AI is juist een relatief laagdrempelige digitale vaardigheid. Je kunt er letterlijk tegen praten en hulp krijgen bij alles waar je digitaal vastloopt. De kansen liggen er. Maar zonder gezamenlijke lijn bepaalt het toeval wie ervan profiteert, en dreigt ongelijkheid te groeien (Van Miltenburg & Van Rijn, 2025).

Waar sta je voor?

Start bij de vraag wie je als school wilt zijn. Van daaruit volgt wat je met AI doet, of juist niet. Daarbij helpt het om twee dingen uit elkaar te houden: leren over AI is iets anders dan leren met AI (Haelermans, 2024). Leren over AI betekent dat kinderen begrijpen wat AI is en waarvoor je het wel of niet zou kunnen gebruiken. Leren met AI betekent dat AI wordt ingezet als instrument.

Een school kan vanuit haar mensbeeld terughoudend zijn over AI in de klas. Maar leren leerlingen dan wel over AI? In de wereld om hen heen is het al aanwezig. En mag de leerkracht het zelf wel gebruiken voor lesvoorbereiding? Geef je dan wel het goede voorbeeld? Een daltonschool die zelfstandigheid centraal stelt, komt bij een andere vraag: als leerlingen leren met AI, hoe verhoudt zich dat tot hun eigen verantwoordelijkheid? Hoe leer je omgaan met een hulpmiddel dat altijd klaarstaat om het van je over te nemen? En een jenaplanschool die vertrekt vanuit de echte wereld, kan AI moeilijk negeren, want het is onderdeel van die wereld. Maar hoe geef je het een plek in de wereldoriëntatie zonder dat het de eigen onderzoeksvragen van leerlingen vervangt?

Verschillende visies, verschillende vragen, maar elke school moet ze stellen. Daar hoef je geen technerd voor te zijn. Het gaat om vragen die elke leerkracht kan stellen: mag je alles geloven wat de computer zegt? Wanneer denk je zelf na? De schoolleider zorgt ervoor dat het gesprek gevoerd wordt en dat er beslissingen vallen. Maar het gesprek wordt rijker als het team weet waar het over gaat. Wat uiteenlopende visies concreet met je AI-keuzes doen, lees je in deze blog.

Wat spreek je af?

Voordat je kunt vastleggen wat wel en niet mag, heb je een gedeeld beeld nodig van wat er speelt. Welke collega’s gebruiken AI, waarvoor, en wat vinden we daarvan? Dat gesprek vraagt om een basis van AI-geletterdheid in het team. AI-geletterdheid gaat over meer dan technische kennis.

Het AI-GO-raamwerk van Npuls onderscheidt vier dimensies: ethiek, kennis, vaardigheden en attitude (Renkema et al., 2025).

• Ethiek betreft het verantwoord omgaan met AI, met aandacht voor bijvoorbeeld privacy en betrouwbaarheid.
• Kennis gaat over begrijpen wat AI is, hoe het werkt en wat de mogelijkheden en beperkingen zijn.
• Vaardigheden richten zich op het effectief en kritisch gebruiken van AI, zoals het formuleren van goede opdrachten en het beoordelen van uitkomsten.
• Attitude heeft betrekking op de houding ten opzichte van AI, zoals een kritische maar nieuwsgierige houding.

In de praktijk betekent dat weten hoe AI werkt, maar ook stilstaan bij de vraag hoe je als team tegenover AI staat en wat je wel en niet wilt.

Niet iedereen hoeft expert te worden, maar zonder basiskennis blijven afspraken abstract. Een team dat begrijpt dat AI patronen uit trainingsdata overneemt, snapt waarom een opdracht over beroepen stereotiepe beelden kan opleveren. Vraag om een afbeelding van een dokter, en je krijgt steevast een man van je AI-tool. Maar door specifiek om een vrouwelijke dokter te vragen, kun je dit probleem omzeilen. Een leerkracht die weet dat AI alles even stellig presenteert, of het nu klopt of niet, begrijpt waarom je leerlingen moet leren om AI-antwoorden te controleren.

AI-geletterdheid staat nooit los van het vakmanschap

Een leerkracht die weet wat AI kan én dat verbindt met haar pedagogische en didactische kennis, komt verder dan iemand die alleen de techniek snapt. Bepalen welke oefenvorm past bij een leerling en inschatten waar AI het leerproces versterkt of juist belemmert, zijn onderwijsvragen die door AI een andere urgentie krijgen. En die combinatie is ook bepalend voor wat kinderen meekrijgen: een leerkracht die AI-geletterd is en didactisch sterk, kan in de klas vragen stellen als ‘Hoe weet je of dit antwoord klopt?’ en ‘Wat zou er gebeuren als je een andere vraag stelt?’

Vanuit dat gesprek kun je vastleggen waar leerkrachten AI voor kunnen gebruiken, waarvoor niet, en waarom. Hoe gaan we om met leerlinggegevens? Welke tools zijn goedgekeurd en welke niet? En hoe zorgen we dat we als team blijven leren? Zulke afspraken horen thuis in de kwaliteitsstructuur van de school (Freriks & Galenkamp, 2025), net als afspraken over andere onderwerpen. Een heldere structuur maakt het ook makkelijker om te begrenzen wanneer afspraken niet worden nagekomen. En omdat de technologie zich snel ontwikkelt, helpt het om een vast moment in te plannen waarop je als team terugkijkt of de afspraken nog werken. Hoe je die afspraken vastlegt in een beleidsdocument, werken we uit in onze gids over AI-beleid maken.

Hoe laat je het leven?

Afspraken op papier zijn papieren tijgers als ze niet terugkomen in het dagelijks handelen. Afspraken komen niet tot leven met een enkele workshop of studiedag. Het vraagt om een cultuur waarin collega’s afspraken nakomen én er gezamenlijk op toezien dat ze nagekomen worden (Galenkamp & Schut, 2024). Als het team heeft afgesproken dat iedereen een basisniveau van AI-geletterdheid ontwikkelt, dan mag je elkaar daar ook op aanspreken. De collega die afwacht en rekt, moet begrensd worden als het team daar andere afspraken over heeft gemaakt. Maar dat geldt ook voor de enthousiaste collega die op eigen houtje leerlinggegevens in een AI-tool invoert, terwijl het team daar geen afspraken over heeft gemaakt. Niet alleen de schoolleider begrenst, ook collega’s onderling begrenzen elkaar. Dat is een kenmerk van een professionele schoolcultuur.

De schoolleider geeft hierin het voorbeeld. Een schoolleider die zelf experimenteert met AI en daar open over is, maakt het bespreekbaar. Een schoolleider die in een teamvergadering laat zien hoe ze AI heeft gebruikt voor de schoolgids, of die eerlijk vertelt waar het misging, creëert ruimte om te leren.

Samen uitproberen, bij elkaar afkijken en feedback geven

De afspraken uit de kwaliteitsstructuur krijgen pas betekenis als ze zichtbaar worden in de dagelijkse praktijk. Hoe dat eruitziet, hangt af van de visie. Een school die AI actief inzet, bouwt aan een gedeelde promptbibliotheek, deelt chatbots die goed werken en verzamelt best practices per vakgebied. Een school die terughoudender is, ontwikkelt bijvoorbeeld gespreksvormen waarmee leerkrachten in de klas met leerlingen over AI praten, of deelt voorbeelden van hoe collega’s omgaan met AI-gebruik bij huiswerk. In beide gevallen geldt: samen uitproberen, bij elkaar afkijken en feedback geven.

Daarbij helpt de gedeelde taal uit de vorige stap. Met een gedeelde taal kun je concreet worden in termen van waarneembaar gedrag. Niet ‘ik doe weleens iets met AI’, maar ‘ik bespreek met kinderen wanneer je een antwoord van de computer kunt vertrouwen’. Of: ‘ik voeg de visie van de school toe als ik werkvormen maak met AI’. Met een gedeelde taal in termen van waarneembaar gedrag wordt AI een gezamenlijk leerproces.

Regie nemen over AI

De oudermail, het werkstuk, de leerkracht die eerder naar huis gaat… het zijn situaties die op elke school voorkomen. De vraag is of je als school een antwoord hebt. Dat antwoord begint bij de visie, het wordt concreet in afspraken en het wordt waargemaakt in de cultuur.

De onvermijdelijke gast is al binnen. Of je er regie over neemt, bepaalt of het een verstoring blijft of een versterking wordt.

Bronnen

Freriks, M., & Galenkamp, H. (2025). Onderwijskwaliteit is structuur en vooral cultuur: De problematische term kwaliteitszorg. BasisschoolManagement, 5, 18–21.

Galenkamp, H., & Schut, J. (2024). Handboek professionele schoolcultuur: Focus op koers en gedrag (6e herziene druk). Pica.

Haelermans, C. (2024). Maakt AI alles beter? [Keynote]. IPON-conferentie, Utrecht, 28 februari 2024.

Renkema, M., Van den Boom-Muilenburg, E., & Friso-van den Bos, I. e.a. (2025). AI-GO! Een raamwerk voor AI-geletterdheid in het onderwijs. Npuls.

Roy, P., Poet, H., & Staunton, R. e.a. (2024). ChatGPT in lesson preparation: A teacher choices trial – Evaluation report. Education Endowment Foundation.

Van Miltenburg, N., & Van Rijn, M. (2025). AI in het primair onderwijs: Een literatuurverkenning naar de inzet van AI en implicaties voor po-medewerkers. Arbeidsmarktplatform PO.

Verantwoording gebruik AI tools

David Maij en Laurens Kanis schreven dit artikel zelf, en gebruikten AI voor structuur en grammaticale correctie. Het 'AI influence level' is 1.